به منظور معرفی کتاب «آشنایی با پایگاههای اطلاعاتی»، آخرین اثر دکتر نورمحمدی با وی به گفتگو نشستیم. با ما همراه باشید. 

دکتر حمزه‌علی نورمحمدی، مقطع دکتری خود را در رشته «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی(علم اطلاعات و دانش‌شناسی)» با گرایش علم‌سنجی در دانشگاه همبولت برلین آلمان گذرانده است. حوزه تخصصی پژوهشی وی علم‌سنجی و دارای مرتبه استادیاری در این رشته است. نورمحمدی در حال حاضر رئیس کتابخانه مرکزی «کتابخانه و مرکز اسناد و مدارک علمی» دانشگاه شاهد است. از سوابق کاری وی علاوه بر این، در حال حاضر معاون آموزشی و تحصیلات تکمیلی دانشکده علوم انسانی دانشگاه شاهد است و با مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور نیز همکاری دارد.

 از تجربه‌تان در زمینه دانش پایگاههای اطلاعاتی بگویید.

هجده سال است که درس پایگاهها و بانکهای اطلاعاتی را برای دانشجویان کارشناسی و چندسالی است که درس آشنایی با پایگاه‌های علم‌سنجی را برای دانشجویان کارشناسی ارشد رشته علم‌سنجی، تدریس می‌کنم. کتاب آشنایی با پایگاههای اطلاعاتی، پنجمین اثر من به عنوان کتاب درسی است که سه مورد از آنها مطابق با سرفصلهای وزارت علوم نگاشته شده است.

این کتاب چندمین همکاری شما با «سمت» است؟

اولین کتاب مستقل من است که در «سمت» منتشر می‌شود. در مورد کتابهای پیشین، با وجود اینکه علاقه‌مند بودم با «سمت» همکاری کنم، ولی امکان آن فراهم نشد. امیدوارم در آینده همکاری‌ام با سازمان ادامه یابد.

ان‌شاءالله. کتابهای دیگر شما نیز به همین موضوع می‌پردازند؟

کتابهای پیشین من بیشتر به جنبه‌های علم‌سنجی پرداخته‌اند و به نوعی خیلی با مطالب این کتاب غریبه نیستند؛ منتها بخشهای دیگری از فناوریهای اطلاعات را نیز پوشش می‌دهند.

موضوع اصلی کتاب چیست و از چه بخشها و فصلهایی تشکیل شده است؟

این کتاب به صورت عملی و گام به گام تشکیل یک پایگاه اطلاعاتی را به خوانندگان آموزش می‌دهد. با مطالعه این  کتاب، دانشجویان و کتابدارها می‌توانند با استفاده از دستورالعملهای آن به راحتی یک پایگاه اطلاعاتی بسازند.

در ابتدا و در حین مطالعه اولیه، برای کتاب آشنایی با پایگاههای اطلاعاتی نزدیک به 17 فصل در نظر گرفته شد که با توجه به محدودیت زمانی یک ترم آموزشی که دانشجو باید طی آن به تمامی اهداف درس برسد، به 6 فصل تقلیل یافت. به صورت خلاصه فصلهای این کتاب عبارتند از: فصل اول کتاب مقدمه‌ای بر پایگاههای اطلاعاتی است. از آنجایی که تعاریف زیادی از پایگاه اطلاعاتی صورت گرفته است، سخن از تعریف پایگاه اطلاعاتی کار آسانی نیست. در این فصل سعی شده است غالب تعاریفی که در مورد پایگاه اطلاعاتی صورت گرفته، به نوعی نزدیک به هم باشند. بعد از ذکر تعاریف، سعی شده است اصطلاحات مهمی که در پایگاه اطلاعاتی وجود دارد، شرح داده شود. دانستن این اصطلاحات در درک بهتر پایگاههای اطلاعاتی و تهیه پایگاه برای منظور خاصی، کمک شایانی به کاربر می‌کند.

در فصل دوم در مورد پیدایش پایگاه اطلاعاتی، مطالبی مناسب ارائه شده است. همچنین در ادامه به بحث در مورد ساختار پایگاه اطلاعاتی پرداخته شده است؛ از همه مهم‌تر اینکه بازیابی اطلاعات در پایگاه اطلاعاتی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در این فصل به نحوه جستجو و عملگرهای مهم جستجوی اطلاعات نیز توجه شده است.

در فصل سوم بحث مدیریت پایگاههای اطلاعاتی، طراحی پایگاههای اطلاعاتی درکتابخانه و معماری پایگاههای اطلاعاتی به صورت خلاصه مطرح می‌شود. اگر اطلاعات مهم براي هر برنامه به صورت مستقل نگهداري شود و نتوان از آنها به صورت یک‌جا استفاده نمود، مشكلات متعددی را برای ادامه کار و تکمیل پایگاه اطلاعاتی پیش می‌آورد. این کار در عمل باعث می‌شود تا اطلاعات یکسان در برنامه‌ها و پایگاههای اطلاعاتی مختلف و به صورت مجزا ذخيره و نگهداری شود. بنابر این در این فصل سعی شده است تا در مورد یکدستی کار در پایگاه و همچنین مباحث مربوط به اشتراک منابع در پایگاه اطلاعاتی و انواع ساختار پایگاههای اطلاعاتی، مطالب مهمی مطرح شود.

در این فصل سعی بر این بود که نحوه ساخت پایگاه اطلاعاتی برای یک کتابخانه در نرم‌افزار «اکسس» به صورت عملی توضیح داده شود. از آنجایی که در این فصل همه چیز به صورت جزء به جزء و با زبانی ساده توضیح داده شده است، به نظر می‌رسد برای افرادی که زبان برنامه‌نویسی هم بلد نباشند، می‌تواند کاربرد داشته باشد. در ادامه نیز به انواع موضوعها در یک پایگاه اطلاعاتی، بخصوص برای کتابخانه، پرداخته‌ام.

فصل پنجم، پیشرفت در زمینه‌های مختلف نرم‌افزاری، بخصوص در بخش فناوری اطلاعات، که موجب تغییرات زیادی در پایگاههای اطلاعاتی شده است، باعث به‌کارگیری ابزارها و روشهای جدید در استفاده از پایگاههای اطلاعاتی شده است. این امر موجب شده است پایگاههای اطلاعاتی زیادی شکل بگیرند و انتخاب بین آنها برای هدفی خاص، کار مشکلی باشد. در این فصل سعی شده  است با آشنایی با پایگاههای مهم اطلاعاتی در جهان و همچنین پایگاههای مهم اطلاعاتی در ایران، مخاطب با نحوه ارزیابی پایگاههای اطلاعاتی نیز آشنا شود. در ادامه نیز توضیحات مبسوطی در خصوص نحوه اشتراک پایگاههای اطلاعاتی ارائه شده است.

فصل ششم که فصل پایانی و بسیار مهم کتاب است، نقش کتابداران و متخصصان اطلاع‌رسانی را در طراحی برای مدیریت پایگاههای اطلاعاتی بیان می‌کند؛ اینکه کتابخانه‌ها و کتابداران امروزی چگونه می‌توانند با فناوریهای جدید وفق یابند و در این بازار نقش داشته و برای کاربران مفید باشند.

منظورتان در استفاده از اصطلاح بازار، بازاریابی فرهنگی است؟

اصطلاح بازار به این دلیل استفاده شد که در اینجا بحث مشتری‌مداری و انتخاب وجود دارد. همانگونه که در بازار و مباحث مربوط به مشتری، بحثهای مربوط به سرمایه‌گذاری و بازگشت سرمایه وجود دارد، در امور مربوط به کتابخانه‌ها نیز همانند دارد. هر نوع سرمایه‌گذاری، سودآوری مخصوص به خود را داشته و در واقع بازگشت سرمایه نیز وجود دارد، اما نه به آن صورت که در بازارهای مالی استفاده می‌شود. سرمایه‌گذاری در امر فرهنگ و کتابخانه‌ها، همانند هزینه‌ای است که برای مسواک و خمیردندان می‌کنیم که علاوه بر صرفه‌جویی در هزینه‌های مالی در آینده، از امراض و مسائل جانی و جانبی نیز پیشگیری می‌شود.

چرا تصمیم به نگارش این کتاب گرفتید؟

رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی از جمله رشته‌هایی است که باید روزآمد بوده و از منابع روزآمد نیز بهره‌مند باشد؛ به ویژه برخی درسها از جمله پایگاههای اطلاعاتی. زیرا در فناوری اطلاعات و استفاده از نرم‌افزارهایی که در ساختار پایگاههای اطلاعاتی به کار می‌روند، استفاده از منابع جدید غیر قابل اجتناب است. در غیر این‌صورت در استفاده از پایگاههای اطلاعاتی، مشکل پیدا خواهد شد. پیش‌تر کتابهای خوبی در زمینه پایگاهها و بانکهای اطلاعاتی نوشته شده بود که متأسفانه به روز نشده‌اند و در کلاسهای درس نیز همیشه خلأ این موضوع حس می‌شد. از طرفی کتابهای پیشین با تغییرات سرفصلهای وزارت علوم همخوانی نداشتند. همچنین این احساس نیاز همیشه وجود داشت که اگر خودمان بخواهیم یک پایگاه اطلاعاتی بسازیم که جوابگوی کتابخانه‌هایمان باشد، به چه صورت عمل کنیم.در کل با توجه به کمبود منابع جدید در علم اطلاعات و دانش‌شناسی بر آن شدم تا کتاب جدیدی تألیف کنم که پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی دانشجویان باشد.

ویژگی برجسته و وجه تمایز این کتاب را چه می‌دانید؟

آموزش گام به گام، با در نظر گرفتن نیاز روز و همخوانی با سرفصلهای مصوب وزارت علوم، مهم‌ترین وجوه ممیزه‌ این کتاب است.

مباحث کتاب را در اجرا هم تجربه کرده‌اید؟

بله. چند طرح برای به‌روزرسانی کتابخانه‌ها انجام داده‌ام. در حال حاضر نیز  ریاست کتابخانه‌ مرکزی دانشگاه را بر عهده دارم و نیاز کتابداران و کتابخانه‌ها را به چنین منابعی، لمس کرده‌ام.

مخاطب اصلی کتاب شما کیست؟

مخاطبان اصلی این کتاب دانشجویان رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی هستند. افزون‌ بر آن، کتابداران و اطلاع‌رسانها نیز در صورت نیاز به پایگاههای اطلاعاتی، می‌توانند از این کتاب استفاده کنند.

از تجربه همکاری‌تان با «سمت» برایمان بگویید.

از زمان دانشجویی با کتابهای «سمت» آشنایی داشتم، ولی از هجده سال پیش که وارد کارهای علمی برای تدریس شدم، به صورت حرفه‌ای با «سمت» آشنا شدم و تمام تلاشم این بود که از منابع منتشر شده این سازمان در کلاسهایم استفاده کنم. چندین‌بار نیز در جلسه‌های تدوین کتب مربوط به علم اطلاعات و دانش‌شناسی در «سمت» حضور یافتم. نظم موجود در این سازمان برای تدوین منابع مهم علمی ستودنی است. وقتی کتابی به «سمت» سپرده می‌شود، برای اینکه به چاپ برسد، از مراحل مختلفی می‌گذرد و کارشناسان مجموعه با ارائه ساختار، نویسنده را در تدوین کتاب یاری می‌رسانند. برای پیشرفت مرحله به مرحله با وجود دستورالعمل، تجربه بسیار خوبی برای من بود که حتماً از آن برای نگارش کتابهای بعدی‌ام بهره خواهم برد. سازمان «سمت»، همان‌گونه که از نامش پیداست (سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها)، ورای فعالیت انتشاراتی خود ساختار قدرتمندی دارد که در دل آن، پژوهش و آموزش نهفته است.

سپاسگزاریم از جنابعالی که وقت خود را به ما اختصاص دادید.